Kritische kanttekeningen

Op deze pagina worden een aantal kritische kanttekeningen geplaatst. Van verschillende kanten wordt Johan Timmer benaderd met vragen over de  toepassingsmogelijkheden van EIM. Ook worden hem voorbeelden aangedragen die een verkeerd begrip en een foute toepassing van EIM  doen vermoeden. Dit kan  mogelijk (zeer) nadelige gevolgen hebben voor  mensen met een beperking!

Foute toepassingen van 'EIM'

Het meest recente en zeer schrijnende voorbeeld komt van een casemanager, die in opdracht van het Centrum voor Consultatie en Expertise (CCE) een team in het oosten van Nederland adviseert in de beeldvorming rond een vrouw met een autisme spectrum stoornis. Men heeft een video-opname gemaakt, waarop is te zien op welke wijze de vrouw ondersteuning krijgt bij het dekken van de tafel. Bij elke vraag om hulp die de vrouw stelt, krijgt zij het antwoord 'Wat denk je daar zelf van ...'. Doorvragend op wat de reden is om de vrouw op deze manier te begeleiden, zegt men: "Tsja, wij werken hier volgens het EIM en dus moeten mensen gestimuleerd worden om zelf na te denken'.

Een mooi uitgangspunt, echter niet voor deze vrouw. Het ontbreekt haar aan kennis om zelf antwoorden te kunnen bedenken. De scène op de video eindigt uiteindelijk in een uitbarsting van wat machteloze woede lijkt, als de de vrouw - na veel zwemmen - een mes en vork neerlegt en dan de opmerking krijgt: 'Denk jij dat het handig is om nassi te eten met een mes en vork?'. Op dat moment gaat zij volledig door het lint.

De begeleider verdient in dit geval een terechtwijzing. Hij heeft het uitgangspunt dat de vrouw 'zelf moet bedenken op welke manier zij haar taak moet uitvoeren - tot een dogma gemaakt. EIM is IETS ANDERS DAN een rigide toepassing van het uitgangspunt dat mensen zelf moeten nadenken over taken die zij moeten uitvoeren. Deze begeleider lijkt volledig de weg kwijt en met hem raakt ook de vrouw die hij moet begeleiden de weg kwijt. EIM omvat bijvoorbeeld ook het uitgangspunt dat mensen kennis aangereikt krijgen om te kunnen nadenken! En als het voor de uitvoering van een taak nodig is om vóór te doen op welke manier het bestek op tafel moet worden gelegd, dan doet men dat voor.  Het verschil echter met veel andere leermethodieken is echter, dat bij EIM niet standaard wordt begonnen met voordoen. 

Ten onrechte bestaat bij veel mensen het idee dat EIM is:

• Niet meer voordoen, maar zelf laten ontdekken en zelf laten bedenken.
• Begeleiden met je handen op je rug.
• Mensen (probeer)ruimte geven.
• Mensen zelf laten kiezen.

Dit zijn  uitgangspunten die wel belangrijk zijn voor EIM. Ze zijn echter niet synoniem aan EIM. EIM is een methode om mensen met een verstandelijke beperking - uitgaande van hun (leer) vraag - te instrueren in en te coachen bij het toepassen van denkvaardigheden in het dagelijks leven. Dat is dus heel iets anders dan 'mensen de ruimte geven zelf na te denken'.  Het is een instructie en manier van coachen die - zo blijkt uit ervaring -  moeilijk is om te leren toepassen. De organisaties van het Samenwerkingsverband EIM zijn gespecialiseerd in het opleiden van mensen die de instructie van denkvaardigheden aan mensen met een verstandelijke beperking in de praktijk willen leren toepassen. 

Om EIM zuiver te houden helpt het om onderscheid te maken tussen randvoorwaarden voor EIM en EIM zelf.

EIM richt zich op het leren van denkvaardigheden (het verkeerslicht) door mensen met een verstandelijke beperking (volgens een bepaalde instructie en manier van coachen).  Als EIM werkt dan moet dit worden afgemeten aan effecten op cliëntniveau. Na verloop van tijd zou men moeten zien, dat mensen met een verstandelijke beperking meer en beter nadenken over allerhande zaken waar zij in het dagelijks leven tegen aan lopen. Als gevolg daarvan zullen zij beter in staat zijn - binnen de grenzen van hun mogelijkheden - keuzes te maken, verantwoordelijkheden te dragen, initiatieven te nemen.

Randvoorwaarden om met EIM te kunnen werken zijn bijvoorbeeld: werken volgens de visie van support, een houding van begeleiders die erop neer komt dat zij op een verantwoorde manier werken volgens de uitgangpunten die bij deze visie horen. Die houding houdt in dat men afwacht en het initiatief in de eerste plaats durft te leggen bij de client, de cliënt het tempo laten bepalen.

Organisaties en begeleiders die zeggen dat men werkt 'volgens EIM', moeten aannemelijk kunnen  maken dat zij de instructie en de manier van coachen toepassen om mensen denkvaardigheden te leren.  Vaak denkt men dat men werkt met EIM, als men de visie van support heeft ingevoerd en de daarbij horende houdings- en gedragsverandering  heeft bereikt.  Echter - vanuit het perspectief van EIM - heeft men dan 'slechts' de juiste randvoorwaarden gecreëerd.

Cursussen die aangeboden worden onder de naam EIM, moeten erop gericht zijn begeleiders bedoelde instructie en coaching van algemene vaardigheden te leren. Cursussen waarin alleen de supportvisie centraal staat en die erop gericht zijn begeleiders te leren ondersteunen in plaats van zorgen, verdienen - hoe belangrijk ze ook zijn - de naam EIM niet.  Dergelijke cursussen bewerkstelligen wel een (belangrijke) houdings- en gedragsverandering bij begeleiders. Deze verandering kan voor mensen met een verstandelijke beperking betekenen dat zij meer kunnen kiezen, meer probeerruimte krijgen, meer verantwoordelijkheden krijgen, enzovoort. Tot zover is van EIM nog geen sprake! Sterker nog: nu wordt de noodzaak van EIM pas duidelijk. Om te kunnen kiezen, om de probeerruimte aan te kunnen en meer verantwoordelijkheden te kunnen dragen is het noodzakelijk dat mensen zelf kunnen nadenken. En daar nu ligt het grootste probleem voor mensen met een verstandelijke beperking. En daar nu is eind jaren tachtig, begin jaren negentig EIM voor ontwikkeld. 

Een waarschuwing is op zijn plaats: indien cursussen worden aangeboden onder de naam EIM is het verstandig te beoordelen of het hier daadwerkelijk gaat om EIM of om een cursus waarin de supportvisie - en dus de houding en gedrag van begeleiders - centraal staat. Wellicht ten overvloede: er is niets mis met een cursus waarin de supportvisie centraal staat. Een dergelijke cursus is echter niet gericht op EIM - ook al wordt deze cursus soms aangeboden onder de naam EIM. Bovendien: alleen de vier organisaties die onderdeel zijn van het Samenwerkingsverband EIM mogen de naam Eigen Initiatief Model gebruiken voor het aanbieden van diensten aan derden.

Toepassing bij mensen met andere beperkingen of problematieken dan waarvoor EIM is ontwikkeld

Er zijn mensen die beweren dat EIM algemeen toepasbaar zou zijn: niet alleen bij mensen met een lichte of matige verstandelijke beperking, maar ook voor mensen met bijvoorbeeld een autisme spectrum stoornis, ouderwordende of dementerende mensen, mensen met gedragsproblemen, mensen met meervoudige complexe  beperkingen (mcg), enzovoort.

Hier moet gewaarschuwd worden voor een overschatting van de mogelijkheden die het EIM biedt! Binnenkort zal op deze site  - met voorbeelden - worden toegelicht welke elementen uit het EIM wellicht te vertalen zijn in de ondersteuning van andere 'doelgroepen'. 

Bij vertalingen van deze elementen uit het EIM valt te overwegen niet langer te spreken over EIM, maar te erkennen dat men nieuwe methodieken / modellen heeft ontwikkeld en daar dus ook een andere naam aan geeft. Zo liet STAM BV bijvoorbeeld de 'methode STAM' (een eigen methodiek voor Begeleid Werken)  ontwikkelen op grond van een aantal essentiële elementen uit het EIM. 

In het algemeen is het echter beter om te stellen dat het EIM, zoals het nu inhoudelijk is uitgewerkt, niet zonder meer moet worden toegepast bij anderen dan mensen met een lichte of matige verstandelijke beperking. En bij deze mensen dan ook nog alleen als men vermoedt dat zij tegen problemen in het dagelijks leven aanlopen die zijn te duiden als generalisatieprobleem en samenhangen met een gebrekkige beheersing van algemene vaardigheden.

Voor ouder wordende en dementerende mensen zijn andere methodieken ontwikkeld zoals ROT en Validation. Voor mensen met meervoudige complexe beperkingen zijn er inmiddels uit de school van prof. dr. C. Vlaskamp vele publicaties beschikbaar die men kan gebruiken om handen en voeten te geven aan de ondersteuning van deze mensen. Zo zijn er ook voor de andere genoemde doelgroepen voldoende inzichten bekend om - met andere methodieken en wellicht elementen uit het EIM - invulling te geven aan de ondersteuning van deze mensen. Met name de methode Heijkoop, 'Anders kijken naar ... ' moet hier onder de aandacht gebracht worden.